Współczesne państwo prawa nie może funkcjonować bez jasno określonych podstaw ustrojowych, które wyznaczają ramy działania władzy publicznej oraz określają status jednostki w systemie prawnym. W tym kontekście szczególne znaczenie przypisywane jest Konstytucji, stanowiącej akt o najwyższej mocy prawnej, a zarazem dokument o istotnym wymiarze aksjologicznym, co w swoich pracach często podkreślają prof. Garlicki czy też prof. Safjan. – Choć w powszechnym odbiorze Konstytucja RP bywa postrzegana jako akt odległy od codziennych doświadczeń obywateli, w rzeczywistości jej znaczenie przenika niemal wszystkie obszary życia społecznego, gospodarczego i politycznego – mówi dr Oktawia Braniewicz-Zaorska, prawniczka i prorektor Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi.

Po co obywatelom Konstytucja?

Święto uchwalenia Konstytucji 3 maja stanowi dogodny moment do podjęcia refleksji nad rolą ustawy zasadniczej – zarówno w wymiarze historycznym, jak i współczesnym. Akt z 1791 r. był wyrazem dążeń do racjonalizacji ustroju państwa oraz próbą odpowiedzi na narastające kryzysy polityczne i społeczne. – Co istotne, stanowił on także próbę implementacji określonych wartości – takich jak odpowiedzialność władzy, dobro wspólne czy ochrona praw obywateli, które pozostają aktualne również dzisiaj – dodaje dr Braniewicz-Zaorska. – W tym sensie Konstytucja nie jest jedynie dokumentem historycznym, lecz trwałym punktem odniesienia dla współczesnych rozważań nad państwem i prawem.

– Zasadniczą funkcją Konstytucji jest wyznaczanie podstaw organizacji państwa oraz określanie relacji między jego organami – podkreśla naukowczyni. – Jednakże jej rola nie ogranicza się wyłącznie do regulacji instytucjonalnych. Równie istotny jest jej wymiar gwarancyjny, wyrażający się w ochronie praw i wolności jednostki. To właśnie na poziomie konstytucyjnym formułowane są podstawowe standardy ochrony godności człowieka, zasady równego traktowania czy granice ingerencji państwa w sferę życia prywatnego.

W tym kontekście pojawia się pytanie o rzeczywiste znaczenie Konstytucji w życiu obywateli. Czy jest ona jedynie deklaracją normatywną, czy też realnym instrumentem ochrony jednostki? – Analiza funkcjonowania systemów prawnych wskazuje, że jej oddziaływanie ma charakter pośredni, lecz zarazem fundamentalny. Każdy akt prawny niższego rzędu musi pozostawać z nią w zgodzie, co oznacza, że Konstytucja wyznacza granice dopuszczalnych działań ustawodawcy i organów stosujących prawo – wyjaśnia ekspertka. – W konsekwencji wpływa ona na codzienne sytuacje obywateli – od relacji pracowniczych, przez dostęp do świadczeń publicznych, aż po ochronę przed arbitralnością władzy.

Nie bez znaczenia pozostaje również aksjologiczny wymiar Konstytucji RP. Stanowi ona bowiem nie tylko zbiór norm, lecz także wyraz wartości, które organizują życie wspólnoty politycznej. – Wśród nich szczególne miejsce zajmują zasady demokratycznego państwa prawnego, sprawiedliwości społecznej oraz poszanowania praw człowieka – podkreśla dr Braniewicz-Zaorska. – Wartości te, choć mają charakter uniwersalny, podlegają ciągłej reinterpretacji w kontekście zmieniających się realiów społecznych i gospodarczych.

Warto zauważyć, że znaczenie Konstytucji ujawnia się szczególnie wyraźnie w sytuacjach kryzysowych. – To właśnie w momentach napięć społecznych, sporów politycznych czy zagrożeń dla stabilności systemu prawnego ujawnia się jej funkcja stabilizująca – dodaje ekspertka. – Konstytucja wyznacza wówczas g ranice dopuszczalnych działań władzy publicznej, a jednocześnie stanowi punkt odniesienia dla oceny ich legalności i legitymizacji.

Z perspektywy obywatela istotne jest również to, że Konstytucja pełni funkcję integracyjną. Tworzy wspólną płaszczyznę odniesienia dla różnych grup społecznych, umożliwiając budowanie wspólnoty opartej na wspólnych wartościach i zasadach. Święto 3 maja ma w tym kontekście charakter nie tylko historyczny, lecz także symboliczny – przypomina o znaczeniu prawa jako fundamentu wspólnoty politycznej oraz o konieczności jego poszanowania.

– Konstytucja nie jest jedynie aktem normatywnym o charakterze formalnym. Stanowi ona złożony instrument regulacyjny i aksjologiczny, którego znaczenie wykracza poza sferę prawa i obejmuje także wymiar społeczny oraz kulturowy – podsumowuje dr Braniewicz-Zaorska. – Jej rola w życiu obywateli polega nie tylko na wyznaczaniu granic działania państwa, lecz także na kształtowaniu standardów życia publicznego oraz ochronie podstawowych wartości. W tym sensie refleksja nad znaczeniem Konstytucji RP – szczególnie w kontekście Święta 3 maja – powinna prowadzić do postawienia pytania o to, w jakim stopniu współczesne społeczeństwo jest gotowe nie tylko korzystać z jej gwarancji, lecz także aktywnie uczestniczyć w ich ochronie i realizacji.

Dr Oktawia Braniewicz-Zaorska – Doktor nauk prawnych, adiunkt w Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi, mediator sądowy, sekretarz Centrum Studiów Migracyjnych UŁ, współpracowniczka Komitetu Badań nad Migracjami PAN – sekcji badań nad imigracją do Polski. Sekretarz Redakcji „Rocznika Filozoficzno-Społecznego Civitas Hominibus”.

Ukończyła prawo na WPIA UMK, studia doktoranckie na WPiA UŁ, International Business and Trade, Szkołę Bioetyki i Bioprawa oraz Akademię Europejską przy Konrad Adenauer Stiftung Israel i Polskiej Fundacji im. Roberta Schumana. Stała mediatorka sądowa przy Sądzie Okręgowym w Łodzi, specjalizująca się w mediacjach gospodarczych i sporach pracowniczych. Inspektor ochrony danych osobowych w Woodpecker.co S.A.

Od wielu lat zajmuje się szerokimi badaniami nad uchodźcami, migracją oraz prawnymi aspektami zatrudniania cudzoziemców. Jest specjalistką od sytuacji kryzysowych, mobbingu, molestowania i przemocy pracowniczej. Autorka licznych publikacji naukowych, uczestniczka krajowych i zagranicznych konferencji.